Καρδιολόγος Δημήτρης Στεργίου

Μετεκπαιδευθείς στην Υπερηχοκαρδιογραφία στο Nebraska Medical Center,Omaha USA
και στην Αθλητική Καρδιολογία στο St. George’s Hospital, London UK

Τα θετικά αποτελέσματα της άσκησης στην πρόληψη των καρδιαγγειακών νοσημάτων έχουν επιβεβαιωθεί σε μεγάλες σειρές μελετών. Η αερόβια άσκηση, όπως και οι ασκήσεις μυϊκής ενδυνάμωσης, είναι εξαιρετικά επωφελείς για την φυσική κατάσταση και κατ’ επέκταση για την υγεία. Υπάρχουν σημαντικές μελέτες που καταδεικνύουν τη σχέση μεταξύ οφέλους και ποσότητας της άσκησης αναφορικά με τις καρδιαγγειακές νόσους. Η άσκηση έχει επίσης ευνοϊκή επίδραση και σε άλλες παραμέτρους, όπως στην αρτηριακή πίεση, στον σακχαρώδη διαβήτη και στα επίπεδα χοληστερόλης. Συγκεκριμένα, μπορεί να μειώσει τόσο την συστολική όσο και την διαστολική πίεση, να ελαττώσει τον κίνδυνο εμφάνισης διαβήτη αλλά και να βοηθήσει στην καλύτερη ρύθμισή του, και τέλος να μειώσει τα επίπεδα της ολικής χοληστερόλης, της LDL (κακή) χοληστερόλης και να αυξήσει την HDL (καλή) χοληστερόλη.


Τον Αύγουστο του 2007 δημοσιεύθηκαν αναθεωρημένες οδηγίες σχετικά με την άσκηση στους ενήλικες (18 έως 65 ετών) όπου επισημαίνεται ότι η τακτική άσκηση είναι εξαιρετικά ωφέλιμη για την υγεία καθώς μειώνει τον κίνδυνο εμφάνισης χρόνιων ασθενειών και πρώιμου θανάτου. Στις οδηγίες αυτές αναφέρεται ότι για την διατήρηση της υγείας οι υγιείς ενήλικες χρειάζονται αερόβια γυμναστική μέτριας έντασης για 30 λεπτά πέντε τουλάχιστο φορές εβδομαδιαίως ή μεγάλης έντασης για τουλάχιστο 20 λεπτά τρείς φορές εβδομαδιαίως. Αξίζει να σημειωθεί ότι μπορεί να προτιμηθεί συνδυασμός αερόβιας άσκησης μέτριας και μεγάλης έντασης. Θα πρέπει εδώ να αναφερθεί ότι ως μέτριας έντασης αερόβια άσκηση θεωρείται αυτή που προκαλεί αισθητή αύξηση της καρδιακής συχνότητας όπως η γρήγορη βάδιση με ταχύτητα 5-6,5 χιλ/ώρα, ενώ μεγάλης έντασης όταν η ταχύτητα βάδισης αυξάνει σε 7-11 χιλ/ώρα. Εναλλακτικά ως αερόβια άσκηση μπορεί είναι η κολύμβηση, η ποδηλασία και τα ομαδικά ανταγωνιστικά αθλήματα (καλαθοσφαίριση, ποδόσφαιρο, τένις, κ.α.).
Εκτός από την αερόβια άσκηση στις οδηγίες που έχουν δημοσιευθεί αναφέρονται και οι ασκήσεις μυϊκής ενδυνάμωσης τουλάχιστο δύο φορές εβδομαδιαίως. Συστήνεται να εκτελούνται 8 έως 10 ασκήσεις για τις μεγάλες μυϊκές ομάδες με 8-12 επαναλήψεις για κάθε μυϊκή ομάδα.
Αξίζει να σημειωθεί ότι η υπέρβαση της ελάχιστης συνιστώμενης ποσότητας αερόβιας άσκησης ή ασκήσεων μυϊκής ενδυνάμωσης παρέχει επιπλέον όφελος, τόσο στην φυσική κατάσταση, όσο και στην γενικότερη υγεία του ασκούμενου.
‘Όσον αφορά στην απώλεια ή και στη διατήρηση του σωματικού βάρους, εκείνοι οι οποίοι ασκούνται για 45 έως 60 λεπτά τις περισσότερες ημέρες της εβδομάδας με μέτρια προς υψηλή ένταση αποφεύγουν την αύξηση του βάρους τους, παράλληλα βέβαια με προσαρμογή των διαιτητικών συνηθειών.
Τέλος, πρέπει να αναφερθεί ότι πριν από την έναρξη προγραμμάτων άσκησης οι άνδρες ηλικίας πάνω από 45 ετών, οι γυναίκες πάνω από 55, τα άτομα με περισσότερους από 2 παράγοντες κινδύνου για στεφανιαία νόσο, καθώς και άτομα ύποπτα για στεφανιαία νόσο πρέπει να υποβάλλονται σε καρδιολογικό έλεγχο.

Τις τελευταίες δεκαετίες έχει παρατηρηθεί μια σημαντική αύξηση των δρομέων σε αγώνες μεγάλων αποστάσεων, όπως ο μαραθώνιος και ο ημιμαραθώνιος. Το μεγαλύτερο ποσοστό των δρομέων είναι ερασιτέχνες δρομείς, κυρίως μέσης ηλικίας, και μόνο ένα μικρό ποσοστό είναι επαγγελματίες αθλητές 18-35 ετών. Ανάλογη είναι η εικόνα και σε άλλα αθλήματα όπως η κολύμβηση, η ποδηλασία και το τρίαθλο.

Οι επαγγελματίες αυτοί αθλητές που αθλούνται σε υψηλό επίπεδο από νεαρή ηλικία βρίσκονται υπό ιατρική και προπονητική παρακολούθηση. Το τι συμβαίνει όμως με την πλειοψηφία των αθλητών αντοχής μέσης ηλικίας, που συνήθως λαμβάνουν πλημμελή καθοδήγηση από ειδικούς, φαίνεται να απασχολεί ιδιαίτερα την επιστημονική κοινότητα. Πολλοί από τους δρομείς αυτούς ξεπερνούν τα όρια της άθλησης αναψυχής και λαμβάνουν μέρος σε αρκετούς αγώνες ετησίως και μάλιστα σημειώνουν εξαιρετικούς χρόνους στους αγώνες που συμμετέχουν. Ποιες είναι λοιπόν οι επιδράσεις της άσκησης αντοχής στην καρδιά, ποιο είναι το επιθυμητό επίπεδο άθλησης, ποιά μπορεί να είναι τα οφέλη και οι πιθανοί κίνδυνοι, και ποιοι πρέπει να υποβάλλονται σε προαθλητικό έλεγχο είναι ορισμένα από τα ερωτήματα που θα απαντηθούν παρακάτω.

ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΑΝΤΟΧΗΣ ΣΤΗΝ ΚΑΡΔΙΑ

Η έντονη και μακράς διάρκειας άθληση ή άθληση αντοχής, προκαλεί αύξηση των απαιτήσεων οξυγόνου από τους σκελετικούς μύες. Για την κάλυψη των απαιτήσεων αυτών αυξάνεται ο πνευμονικός αερισμός, η καρδιακή συχνότητα και η αρτηριακή πίεση, ώστε να αυξηθεί η καρδιακή αντοχή. Στους αθλητές, και κυρίως σε αυτούς με υψηλές αποδόσεις, οι προσαρμογές αυτές μπορεί να οδηγήσουν στην λεγόμενη αθλητική καρδιά, η οποία χαρακτηρίζεται από ήπια αύξηση των καρδιακών διαστάσεων και της καρδιακής μάζας, καθώς και από ελάττωση της καρδιακής συχνότητας ηρεμίας. Το κατά πόσον οι μεταβολές αυτές που γίνονται σε νέους αθλητές υψηλών επιδόσεων εμφανίζονται και στους δρομείς μέσης ηλικίας είναι προς συζήτηση.
Μεταβολές όμως δεν συμβαίνουν μόνο σε επίπεδο καρδιακών τοιχωμάτων και διαστάσεων. Στην Essen Marathon Study οι ερευνητές συνέλεξαν δεδομένα από 108 μαραθωνοδρόμους μεγαλύτερους των 50 ετών που είχαν ολοκληρώσει τουλάχιστον 5 μαραθωνίους τα 3 τελευταία έτη. Μετρήθηκε η ποσότητα (score) ασβεστίου στα στεφανιαία αγγεία, η οποία αποτελεί δείκτη αθηρωμάτωσης, και βρέθηκε υψηλή. Παράλληλα, στη μελέτη αυτή, οι δρομείς υποβληθήκανε σε μαγνητική τομογραφία καρδιάς όπου σε ένα μικρό ποσοστό διαπιστώθηκε η ύπαρξη ουλών στα τοιχώματα της καρδιάς, ειδικά στους δρομείς εκείνους που είχαν υψηλό score ασβεστίου και περισσότερους μαραθώνιους αγώνες. Οι βλάβες αυτές ήταν περισσότερο το αποτέλεσμα ανισορροπίας μεταξύ προσφοράς και ζήτησης σε επίπεδο αιμάτωσης παρά λόγω ρήξης αθηρωματικής πλάκας. Αξίζει επίσης να αναφερθεί ότι ο αριθμός των εβδομαδιαίων χιλιομέτρων σε επίπεδο προπόνησης δεν είχε σχέση με το score ασβεστίου, αλλά μόνο οι μαραθώνιοι, πιθανόν λόγω του εντονότατου stress που υποβάλλεται η καρδιά. Ο λόγος που πιθανώς συμβαίνει αυτό σε κάποια άτομα είναι ότι ίσως στο παρελθόν είχαν παράγοντες κινδύνου για στεφανιαία νόσο, π.χ. παλιοί καπνιστές, παχύσαρκοι, υπερλιπιδαιμικοί χωρίς αγωγή, ή άτομα με γενετική προδιάθεση, με αποτέλεσμα να είναι περισσότερο επιρρεπείς στην ανάπτυξη βλάβης υπό συνθήκες έντονης φόρτισης.
Σε μία άλλη μελέτη με δεδομένα από τον Μαραθώνιο του Κεμπέκ, με μικρότερο αριθμό δρομέων μικρής και μέσης ηλικίας, έγιναν μετρήσεις αίματος για συγκεκριμένους βιοχημικούς δείκτες μυοκαρδιακής βλάβης, δοκιμασία κόπωσης με μέτρηση VO2max, καθώς και μαγνητική τομογραφία καρδιάς σε 4 χρονικές στιγμές: πριν τον μαραθώνιο, άμεσα μετά (μόνο αιμοληψία), 48 ώρες μετά τον αγώνα και 3 μήνες μετά. Στις 48 ώρες μετά τον μαραθώνιο διαπιστώθηκε οίδημα στην καρδιά, ελάττωση της αιμάτωσής της και μείωση της λειτουργικότητάς της, ευρήματα που υποστράφηκαν πλήρως 3 μήνες μετά. Στην μελέτη φάνηκε επίσης ότι όσο κάλυτερα προπονημένοι ήταν οι δρομείς και όσο καλύτερα ενυδατωμένοι ήταν, τόσο μικρότερη ήταν η καρδιακή βλάβη. Να τονισθεί εδώ ότι στους δρόμους αντοχής η καρδιά καταπονείται αρκετά, πόσο μάλλον σε ύπαρξη αφυδάτωσης, όπου θα πρέπει να εργάζεται ακόμη πιο σκληρά για να εξωθήσει τον ελαττωμένο όγκο αίματος στο σώμα. Η όλη διαδικασία είναι αρκετά επίπονη για μία υγιή καρδιά, πόσο μάλλον όταν συνυπάρχει καρδιολογικό πρόβλημα.
Η τεράστια σημασία της προπόνησης αναδείχθηκε και σε μία ακόμη μελέτη με 60 δρομείς (non elite) μετά τους μαραθώνιους δρόμους της Βοστώνης το 2004 και το 2005, όπου έγιναν βιοχημικές και υπερηχοκαρδιογραφικές μετρήσεις πριν και μετά τους αγώνες. Στη μελέτη αυτή φάνηκε ότι οι λιγότερο προπονημένοι δρομείς είχαν τις χειρότερες μετρήσεις, δηλαδή τις μεγαλύτερες παροδικές καρδιακές βλάβες.
Εκτός από το αυξημένο score ασβεστίου που εμφανίζεται στις στεφανιαίες αρτηρίες, η άσκηση αντοχής προκαλεί και παροδική υπερπηκτικότητα, ιδιαίτερα στα απροπόνητα άτομα, εύρημα το οποίο δεν εμφανίζεται στους τακτικά προπονημένους δρομείς. Παράλληλα, πρέπει να σημειωθεί και η προαρρυθμική δράση της άσκησης αντοχής, δηλαδή η πυροδότηση αρρυθμιών, και ειδικότερα στην υποομάδα των δρομέων μέσης ηλικίας η εμφάνιση κολπικής μαρμαρυγής. Η πιθανή εξήγηση που δίνεται είναι ότι υπεύθυνες είναι, μεταξύ άλλων, οι διαταραχές του αυτόνομου νευρικού συστήματος, των υγρών και των ηλεκρολυτών, ίνωση στο μυοκάρδιο, δομικές μεταβολές της καρδιάς, χρόνια συστηματική φλεγμονή, και ίσως απαγορευμένες ουσίες. Εκτός από την κολπική μαρμαρυγή ενίοτε παρουσιάζεται εκτακτοσυστολική κολπική ή κοιλιακή αρρυθμία καθώς και κοιλιακή ταχυκαρδία, η οποία μπορεί να οδηγήσει σε καρδιακή ανακοπή, αλλα μόνο όταν υπάρχει υποκείμενη καρδιακή νόσος.

ΟΦΕΛΗ ΚΑΙ ΚΙΝΔΥΝΟΙ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ

Σε πάνω από 40 επιδημιολογικές μελέτες έχει βρεθεί ότι η έλλειψη φυσικής δραστηριότητας, καθώς και η καθιστική ζωή, αποτελούν μείζονες παράγοντες καρδιαγγειακής νόσου. Τα οφέλη της άσκησης έχουν βεβαιωθεί σε πάρα πολλές μελέτες, τόσο σε επίπεδο πρωτογενούς όσο και δευτερογενούς πρόληψης. Η μέτρια άσκηση (15 λεπτά ημερησίως) προλαμβάνει την εμφάνιση αρκετών νόσων, όπως ο σακχαρώδης διαβήτης, η υπέρταση, η στεφανιαία νόσος κ.α., ενώ παράλληλα αυξάνει την επιβίωση. Δεν είναι όμως εύκολο να προσδιοριστεί ποσοτικά το ανώτερο επιτρεπτό όριο άσκησης αντοχής.
Οι κίνδυνοι από την άσκηση αντοχής, όπως η καρδιακή ανακοπή ή ο αιφνίδιος καρδιακός θάνατος, αφορούν συνήθως άτομα που αρχίζουν απότομα την άσκηση αντοχής χωρίς προηγούμενη εμπειρία σε τέτοιου είδους δραστηριότητα ή έπειτα από μακρά περίοδο αποχής. Ειδικά όταν η έναρξη της άθλησης γίνεται χωρίς προαθλητικό έλεγχο και χωρίς καθοδήγηση από ειδικό, η πιθανότητα καρδιακών επεισοδίων, πάντα με συνύπαρξη υποκείμενης καρδιακής νόσου, αυξάνεται. Να σημειωθεί ότι ο κίνδυνος καρδιαγγειακών επεισοδίων αυξάνεται με την αύξηση της άσκησης αντοχής.

https://www.dimitrisstergiou.gr/images/%CF%87%CF%89%CF%81%CE%AF%CF%82_%CF%84%CE%AF%CF%84%CE%BB%CE%BF.JPG

ΑΦΝΙΔΙΟΣ ΚΑΡΔΙΑΚΟΣ ΘΑΝΑΤΟΣ

Ο αιφνίδιος καρδιακός θάνατος ορίζεται ως ο μη τραυματικός, μη βίαιος, απρόσμενος θάνατος από καρδιακά αίτια μέσα σε μία ώρα από την έναρξη των συμπτωμάτων.

Τα κύρια αίτια είναι:

  1. η αθηρωμάτωση των στεφανιαίων αγγείων (στεφανιαία νόσος)
  2. ορισμένες συγγενείς και κάποιες επίκτητες καρδιοπάθειες, κληρονομούμενες ή μη
  3. η εγκεφαλοπάθεια από υπονατριαιμία, και
  4. η θερμοπληξία σε συνδυασμό με αφυδάτωση.
https://www.dimitrisstergiou.gr/images/%CF%87%CF%89%CF%81%CE%AF%CF%82_%CF%84%CE%AF%CF%84%CE%BB%CE%BF_2.JPG

Η συνηθέστερη αίτια θανάτου σε δρομείς μεγαλύτερους των 35 ετών είναι η στεφανιαία νόσος. Αν και συνήθως συμβαίνει μετά το 31ο χιλιόμετρο του μαραθωνίου αγώνα μπορεί να παρουσιαστεί και σε ημιμαραθώνιους. Είναι το αποτέλεσμα του συνδυασμού της μακράς και έντονης φυσικής καταπόνησης με δυσμενείς καιρικές συνθήκες, όπως η υψηλή θερμοκρασία και η υγρασία, και υποκείμενη καρδιοπάθεια.
Σε δρομείς μικρότερους των 35 ετών οι συχνότερες αιτίες αιφνίδιου καρδιακού θανάτου είναι ορισμένες συγγενείς καρδιοπάθειες που δεν είχαν προηγούμενα διαγνωσθεί, καποια κληρονομούμενα νοσήματα που εκφράζονται στην ενήλικη συνήθως ζωή, όπως η υπερτροφική μυοκαρδιοπάθεια, καθώς και άλλα νοσήματα που παρουσιάζονται αργότερα στη ζωή, όπως η μυοκαρδίτιδα και η διατατική μυοκαρδιοπάθεια. Οι συχνότερες συγγενείς και επίκτητες καρδιοπάθειες από τις προαναφερθείσες είναι: οι ανώμαλες εκφύσεις των στεφανιαίων αρτηριών, ορισμένες βαλβιδοπάθειες, κάποια αρρυθμιολογικά σύνδρομα, μυοκαρδιοπάθειες, η μυοκαρδίτιδα και το σύνδρομο Marfan.
Η εγκεφαλοπάθεια από υπονατριαιμία, ή δηλητηρίαση από νερό, οφείλεται στην πτώση των επιπέδων νατρίου στον οργανισμό λόγω της υπερβολικής ενυδάτωσης, η οποία όμως δεν ακολουθείται από πρόσληψη νατρίου. Κατά τη διάρκεια ενός δρόμου αντοχής, η εφίδρωση λειτουργεί ως μηχανισμός μείωσης της θερμοκρασίας του σώματος. Στα πλαίσια της εφίδρωσης χάνεται το νάτριο. Οι δρομείς που πίνουν μεγάλες ποσότητες νερού, που βέβαια δεν περιέχει νάτριο, οδηγούνται σε αραίωση του νατρίου στον οργανισμό, κατάσταση η οποία μπορεί να οδηγήσει σε οίδημα των εγκεφαλικών κυττάρων και σε εγκεφαλοπάθεια από υπονατριαιμία, κώμα και θάνατο.
Η αυξημένη θερμοκρασία περιβάλλοντος σε συνδυασμό με την έλλειψη νερού μπορεί να οδηγήσει σε απορρύθμιση του μηχανισμού θερμορύθμισης του οργανισμού, με αποτέλεσμα την εξάντληση, τη θερμοπληξία, το κώμα και το θάνατο.
Βέβαια πρέπει να τονισθεί ότι ο κίνδυνος μοιραίων επεισοδίων σε μαραθώνιους δρόμους είναι πολύ μικρός. Σε μελέτη με σημαντικό αριθμό δρομέων από δύο μεγάλους μαραθώνιους (Washington και Minneapolis) για πολύ μεγάλη χρονική περίοδο, το ποσοστό των αθλητών που απεβίωσαν ήταν εξαιρετικά χαμηλό. Από τους 215.413 αθλητές που συμμετείχαν απεβίωσαν 4 αθλητές, εκ των οποίων οι 3 από στεφανιαία νόσο, και ο ένας από ανώμαλη έκφυση στεφανιαίας αρτηρίας.
Εδώ αξίζει να αναφερθεί η μελέτη RACER η οποία συμπεριέλαβε δρομείς από μαραθώνιους και ημιμαραθώνιους για περίπου 10 έτη. Τα ποσοστά καρδιακής ανακοπής και αφνίδιου καρδιακού θανάτου ήταν πολύ χαμηλά. Ο μέσος όρος ηλικίας των δρομέων με καρδιακή ανακοπή ήταν 41 έτη. Η καρδιακή ανακοπή με μοιραία κατάληξη ήταν συχνότερη στους μαραθώνιους παρά στους ημιμαραθώνιους, συχνότερη στους άντρες παρά στις γυναίκες, ενώ στους νεότερους αθλητές η αιτία ήταν συνήθως η υπερτροφική μυοκαρδιοπάθεια (όπου συνήθως η καρδιοαναπνευστική αναζωογόνηση είναι λιγότερο επιτυχής), και στους μεγαλύτερης ηλικίας αθλητές ήταν η στεφανιαία νόσος. Αυτό που διαπιστώθηκε στους αθλητές που υπέστησαν καρδιακή ανακοπή λόγω στεφανιαίας νόσου (οι περισσότεροι εκ των οποίων διασώθηκαν) ήταν ότι αυτή οφειλόταν σε ανισορροπία μεταξύ ζήτησης και προσφοράς αιμάτωσης και όχι σε οξεία ρήξη αθηρωματικής πλάκας.
Επίσης αυτό που φαίνεται από τη μελέτη είναι ότι οι επιζήσαντες από καρδιακή ανακοπή ήταν αυτοί που είχαν περισσότερα έτη ενασχόλησης με δρόμους αντοχής, περισσότερους ολοκληρωμένους μαραθώνιους και είχαν υποβληθεί σε προαθλητικό έλεγχο.

ΠΡΟΑΘΛΗΤΙΚΟΣ ΕΛΕΓΧΟΣ

Ο προαθλητικος έλεγχος, όπως έχει οριστεί από όλες τις αθλητιατρικές και καρδιολογικές οδηγίες, περιλαμβάνει το οικογενειακό και ατομικό ιστορικό, την κλινική εξέταση και τις διάφορες παρακλινικές εξετάσεις στις οποίες μπορεί να υποβληθεί ο αθλητής. Οι κυριότερες είναι το ηλεκτροκαρδιογράφημα, το υπερηχογράφημα καρδιάς, η δοκιμασία κόπωσης, η 24ωρη καταγραφή του καρδιακού ρυθμού (Holter ρυθμού), η μαγνητική τομογραφία καρδιάς, ο ηλεκτροφυσιολογικός έλεγχος και η στεφανιογραφία.
Το οικογενειακό ιστορικό θεωρείται θετικό όταν αναφέρεται κάποια καρδιοπάθεια με κληρονομικό χαρακτήρα, ή αν κάποιος από τους γονείς εμφάνισε καρδιαγγειακή νόσο σε ηλικία μικρότερη από τα 55 έτη για άρρενα γονέα, ή μικρότερη απο 65 για θήλυ.
Το ατομικό ιστορικό θεωρείται ύποπτο όταν ο αθλητής αναφέρει φύσημα σε νεαρή ηλικία ή πόνο στο στήθος, δύσπνοια που γίνεται χειρότερη με την άσκηση, συγκοπικό ή προσυγκοπικό επεισόδιο, αίσθημα παλμών ή εύκολη εξάντληση μη συμβατή με το βαθμό άθλησης.
Η κλινική εξέταση πρέπει να είναι λεπτομερής και να περιλαμβάνει όλα τα συστήματα.
Το ηλεκτροκαρδιογράφημα αποτελεί μία απλή μέθοδο εξαιρετικής ευαισθησίας και ειδικότητας στην ανίχνευση ασυμπτωματικών αθλητών για τους οποίους απαιτείται περαιτέρω διερεύνηση. Θεωρείται απαραίτητο από την Ιταλική σχολή, ενώ στις ΗΠΑ δεν έχει ενταχθεί στις απαιτούμενες εξετάσεις του προαθλητικού ελέγχου.
Σε μελέτη που έγινε στις ΗΠΑ με 134 αθλητές, μέσης και ανώτερης εκπαίδευσης, που υπέστησαν αιφνίδιο καρδιακό θάνατο, μόνο στο 3% υπήρξε υποψία βάσει του ιστορικού και της κλινικής εξέτασης και μόνο στο 1% έγινε ακριβής διάγνωση. Παράλληλα, να σημειωθεί ότι το 30% των περιστατικών αιφνίδιου καρδιακού θανάτου δεν μπορεί να προληφθεί από τον προαθλητικό έλεγχο ακόμα και όταν αυτός περιλαμβάνει ηλεκτροκαρδιογράφημα.
Η δοκιμασία κόπωσης απευθύνεται σε αθλητές μετρίου και υψηλού καρδιαγγειακού κινδύνου, δηλαδή σε άντρες μεγαλύτερους των 45 ετών και σε γυναίκες μεγαλύτερες των 55 ή σε πρόωρη εμμηνόπαυση, με 1 ή περισσότερους παράγοντες κινδύνους για καρδιαγγειακή νόσο, καθώς επίσης και σε αθλητές με ύποπτη συμπτωματολογία ή μεγαλύτερους των 65 ετών ανεξαρτήτως συμπτωματολογίας ή παραγόντων κινδύνου.
Το υπερηχογράφημα καρδιάς μπορεί να αποκαλύψει αρκετές δομικές διαταραχές, συγγενείς ή επίκτητες, αλλά θα πρέπει να διενεργείται με προσοχή αφού υπάρχουν αρκετές περιπτώσεις ψευδώς θετικών ή αρνητικών αποτελεσμάτων. Να σημειωθεί ότι βοηθά στη διαφορική διάγνωση ανάμεσα στην αθλητική καρδιά και στην παθολογικά υπερτροφική καρδία λόγω υπέρτασης ή υπερτροφικής μυοκαρδιοπάθειας. Από την άλλη μεριά, η υποβολή όλων των αθλήτων ανεξαιρέτως σε υπερηχογράφημα καρδιάς δεν βρέθηκε να αυξάνει την ανίχνευση αθλητών με υπερτροφική μυοκαρδιοπάθεια συγκριτικά με το ηλεκτροκαρδιογράφημα που μπορεί από μόνο του να ανιχνεύσει το 95% των περιπτώσεων αυτών.
Η 24ωρη καταγραφή του καρδιακού ρυθμού (Ηolter ρυθμού) αποτελεί πολύτιμο εργαλείο στην αξιολόγηση προλιποθυμικών και λιποθυμικών επεισοδίων, αίσθησης παλμών στην προκάρδιο χώρα, ή αρρυθμίας.
Τέλος, άλλες εξετάσεις που σε διαφορετικές περιπτώσεις μπορούν να βοηθήσουν είναι η μαγνητική τομογραφία καρδιάς, η ηλεκτροφυσιολογική μελέτη και η στεφανιογραφία.

ΚΑΤΕΥΘΥΝΤΗΡΙΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ

Ο προαθλητικός έλεγχος πρέπει να διενεργείται από εξειδικευμένο καρδιολόγο. Στην Ιταλία ο έλεγχος γίνεται από γιατρούς που έχουν ειδικευθεί στην αθλητιατρική και στην αθλητική καρδιολογία και απασχολούνται σε ειδικό κέντρο.
Ο προαθλητικός έλεγχος πρέπει να ξεκινά μετά τα 12-14 έτη, εκτός βέβαια αν κάτι ανησυχήσει τους γονείς ή τον θεράποντα ιατρό νωρίτερα.
Το ηλεκτροκαρδιογράφημα πρέπει να γίνεται σε όλους. Η εμπειρία στην Ιταλία έδειξε τεράστια μείωση των περιστατικών αιφνιδίου καρδιακού θανάτου.
Η δοκιμασία κόπωσης πρέπει να διενεργείται σε αθλητές μέτριου και υψηλού κινδύνου για καρδιαγγειακή νόσο, πρέπει να αξιολογείται με προσοχή σε αθλητές χαμηλού κινδύνου, και δεν συστήνεται σε υγιείς ασυμπτωματικούς αθλητές, μικρότερους των 65 ετών, χωρίς παράγοντες κινδύνου.
Το υπερηχογράφημα καρδιάς πρέπει να γίνεται επιλεγμένα όταν υπάρχει ένδειξη από το ιστορικό, την κλινική εξέταση ή το ηλεκτροκαρδιογράφημα.
Ο αθλητής πρέπει να ενημερώνεται για τη φύση και τη σημασία των πρόδρομων συμπτωμάτων ή σημείων καρδιαγγειακής νόσου (όπως η στηθάγχη, τα ισοδύναμα στηθάγχης όπως η δύσπνοια στην κόπωση, ή η διαταραχή της συνείδησης), για τον κίνδυνο καρδιακού επεισοδίου από την απότομη έναρξη έντονης αθλητικής δραστηριότητας, ειδικά αν προϋπήρχε καθιστική ζωή χωρίς άθληση, καθώς και για τη σημασία της τροποποίησης των παραγόντων κινδύνου όπου αυτοί διαπιστωθούν.
Σχετικά με δρομείς που έχουν ήδη κάποια πάθηση και επιθυμούν να συμμετέχουν σε άσκηση αντοχής ή και να λαμβάνουν μέρος σε αγώνες μέσων και μεγάλων αποστάσεων ισχύουν τα ακόλουθα. Σε περίπτωση τεκμηριωμένης στεφανιαίας νόσου, είτε υπάρχουν ενοχλήσεις είτε όχι και ανεξάρτητα αν έχει γίνει επαναγγείωση, συστήνεται αποφυγή άθλησης υψηλής έντασης. Σε περιπτώσεις αρτηριακής υπέρτασης δεν συστήνεται περιορισμός για την ήπια υπέρταση, ενώ στην μέτρια υπέρταση πρέπει ο αθλητής να περιοριστεί. Στην υπερτροφική μυοκαρδιοπάθεια, καθώς και στις άλλες μυοκαρδιοπάθειες συστήνεται αποφυγή. Η συντριπτική πλειοψηφία των αθλητών με πρόπτωση μιτροειδούς δεν περιορίζονται, ενώ οι αθλητές με μυοκαρδίτιδα μπορούν να επιστρέψουν στην αθλητική δραστηριότητα αφού η καρδιά επανέλθει στο φυσιολογικό. Τέλος οι αθλητές με αρρυθμιολογικά σύνδρομα πρέπει να υποβάλλονται σε ενδελεχή και πλήρη ηλεκτροφυσιολογικό έλεγχο πριν τη συμμετοχή τους σε άθληση αντοχής.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Η άσκηση αντοχής έχει τεράστια οφέλη για την υγεία και αυξάνει την επιβίωση. Προκαλεί όμως και μεγάλη καταπόνηση στην καρδιά, ενώ μακροχρόνια μπορεί να επιφέρει ανεπιθύμητες λειτουργικές και μορφολογικές μεταβολές, ειδικά στην ολοένα αυξανόμενη ομάδα των μεσήλικων ερασιτεχνών δρομέων. Οι αθλητές αντοχής πρέπει να γνωρίζουν ότι έχουν πιθανά μεγαλύτερο καρδιαγγειακό κίνδυνο, και τέλος, πρέπει να αναφερθεί ότι ο ημιμαραθώνιος αποτελεί μία εξαιρετική εναλλακτική λύση για τους αθλητές αντοχής που επιθυμούν να λάβουν μέρος σε αγώνα μεγάλης απόστασης.

Στον πρόσφατο 37ο Μαραθώνιο της Αθήνας συμμετείχαν περισσότεροι από 60000 δρομείς με περισσότερους από 20000 να τρέχουν την κλασική διαδρομή. Σύμφωνα με ανακοίνωση του ΕΚΑΒ επτά από τους δρομείς χρειάστηκε να διακομισθούν  σε νοσοκομείο, και συγκεκριμένα, δύο με έμφραγμα του μυοκαρδίου, ένας με νευρολογικό πρόβλημα και τέσσερις με άλλα καρδιολογικά προβλήματα.

Στον προηγούμενο κλασικό μαραθώνιο το 2019, με ελεφρά μικρότερο αριθμό συμμετεχόντων, 20 άτομα διακομίσθηκαν στο νοσοκομείο και τέσσερις από αυτούς νοσηλεύτηκαν σε μονάδα εμφραγμάτων.
Είναι λυπηρό όταν αθλητές που αισθάνονται εξαιρετικά στην υγεία τους, και πιθανότατα έχουν πιστοποιηθεί ιατρικά ώστε να τρέξουν δρόμο αντοχής, τερματίζουν τον αγώνα με τέτοιον αναπάντεχο τρόπο.

Είναι όμως οι δρόμοι αντοχής, και ειδικά ο μαραθώνιος, επικίνδυνοι; Και αν ναι, ποιοί είναι αυτοί που κινδυνεύουν;

Το θέμα φαίνεται να αφορά αρχικά τα άτομα χωρίς ιδιαίτερη δρομική εμπειρία, που αρχίζουν το τρέξιμο μεγάλων αποστάσεων και που πολύ γρήγορα αποφασίζουν να λάβουν μέρος σε αγώνες. Συνήθως έχουν ελλιπή αγωνιστική προετοιμασία, και τις περισσότερες φορές, πρόχειρο προαθλητικό καρδιολογικό έλεγχο.
Είναι γνωστό ότι η επιβάρυνση για τον ανθρώπινο οργανισμό, και ιδιαίτερα για την καρδιά, είναι μεγαλύτερη στους αγώνες από ότι στην προπόνηση, αφού μελέτες έδειξαν ότι οι δρομείς με τον μεγαλύτερο αριθμό αγώνων σε ετήσια βάση είχαν σημαντικότερες καρδιακές βλάβες από δρομείς που είχαν τον ίδιο αριθμό χιλιομέτρων αλλά τα περισσότερα από αυτά σε προπονήσεις.
Παράλληλα αρκετές μελέτες που έχουν γίνει σε μαραθωνοδρόμους έχουν δείξει ότι οι καρδιακές βλάβες εμφανίζονται συχνότερα σε δρομείς με μικρή αθλητική εμπειρία, και κυρίως σε άτομα που ξεκινούν το τρέξιμο σε μεγάλη ηλικία, ενώ ταυτόχρονα έχουν περισσότερους προδιαθεσικούς παράγοντες για καρδιακή νόσο. Δηλαδή, εμφανίζονται κυρίως σε δρομείς μέσης ηλικίας που είτε κάπνιζαν ή είχαν αυξημένο βάρος στο παρελθόν, ή πάσχουν από αρτηριακή υπέρταση ή αυξημένη χοληστερίνη, και αποφασίζουν ξαφνικά να τρέξουν μεγάλες αποστάσεις και ειδικά μαραθώνιους δρόμους.
Πρέπει βέβαια να διασαφηνιστεί ότι το τρέξιμο λίγων χιλιομέτρων, ακόμη και σε καθημερινή βάση, είναι καλό για την υγεία και προάγει την μακροζωία. Είναι όμως πολύ διαφορετική η σωματική, και ειδικά η καρδιακή επιβάρυνση, στις μεγάλες αποστάσεις και ιδίως στους αγώνες. Για το λόγο αυτό, ο ενδελεχής και εμπεριστατωμένος καρδιολογικός έλεγχος είναι ουσιαστικής σημασίας. Πρέπει ο αθλούμενος να γνωρίζει αν η ενασχόλησή του με τους δρόμους αντοχής μπορεί να είναι επικίνδυνη για την υγεία του. Από την άλλη μεριά όμως, είναι αρκετοί οι καρδιολόγοι που αποθαρρύνουν τους δρομείς μεγάλων αποστάσεων χωρίς καμία απολύτως επιστημονική τεκμηρίωση. Οι καρδιολόγοι που πραγματικά επιθυμούν να ασχολούνται με αθλητές που αθλούνται είτε σε επίπεδο αναψυχής ή ανταγωνιστικά, πρέπει να γνωρίζουν τις αθλητικές ιδιαιτερότητες, τις καρδιακές προσαρμογές των αθλητών και την ψυχολογία τους.
Από την πλευρά τους οι αθλούμενοι πρέπει να τρέχουν σε αγώνες κάνοντας σωστή προπονητική προετοιμασία, βάζοντας πάντα μέτρο στις αγωνιστικές συμμετοχές και επιδόσεις, και μόνο μετά από ιατρική διαβεβαίωση από ειδικό.

Ο ολοένα αυξανόμενος αριθμός δρομέων σε αγώνες υψηλών καρδιακών απαιτήσεων, όπως ο ημιμαραθώνιος, ο μαραθώνιος, και οι υπερ-αποστάσεις, καθιστά επιβεβλημένη την ολοκληρωμένη παρουσίαση των μέχρι τώρα δεδομένων σχετικά με τις οξείες και τις χρόνιες επιδράσεις της έντονης αυτής δραστηριότητας στην καρδιά. Τα δεδομένα αυτά αφορούν όλους τους αθλητές αγωνισμάτων αντοχής, όπως το τρέξιμο, η ποδηλασία, η κολύμβηση ή το τρίαθλο.


Στο άρθρο αυτό θα γίνει μία σύντομη ανασκόπηση στα οφέλη της άσκησης, στις συστάσεις Αμερικανών και Ευρωπαίων για τη βέλτιστη ένταση και συχνότητα της άθλησης καθώς και στην υπέρβασή της, στην επίδραση της άσκησης αντοχής στην καρδιά, όπως αυτή γίνεται αντιληπτή σε εργαστηριακές και απεικονιστικές εξετάσεις μέσα από σειρά μελετών, και τέλος μία σύντομη αναφορά στον προαθλητικό καρδιολογικό έλεγχο.

Οφέλη της Άσκησης

Η σημασία της άσκησης στην υγεία και την μακροβιότητα είναι αδιαμφισβήτητη. Τα οφέλη της άσκησης διαχωρίζονται σε καρδιαγγειακά και μη καρδιαγγειακά.
Τα καρδιαγγειακά οφέλη αφορούν στην πρόληψη αλλά και στην αντιμετώπιση της καρδιαγγειακής νόσου. Η άσκηση καταπολεμά την παχυσαρκία, δρα ανασταλτικά στην εμφάνιση σακχαρώδη διαβήτη, μειώνει την αρτηριακή πίεση, τη χοληστερίνη και τα τριγλυκερίδια.
Μη καρδιαγγειακά οφέλη της άσκησης είναι η καλύτερη φυσική κατάσταση των αθλούμενων σε συνδυασμό με την καλύτερη ψυχική διάθεση. Η άσκηση έχει ευνοϊκή επίδραση στην οστεοπόρωση και στην οστεοαρθίτιδα, ενώ παράλληλα μειώνει τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου προστάτη, μαστού, παχέος εντέρου και, ίσως, πνεύμονα. Αξίζει να αναφερθεί, επίσης, ότι η άσκηση μπορεί να έχει θετική επίδραση σε καταστάσεις όπως η κατάθλιψη, το άγχος και η άνοια. Σύμφωνα με μελέτες οι άνθρωποι που γυμνάζονται ζουν 7 χρόνια περισσότερο και έχουν περίπου 50% μικρότερη πιθανότητα να εμφανίσουν στεφανιαία νόσο, εγκεφαλικό επεισόδιο ή σακχαρώδη διαβήτη, συγκριτικά με αυτούς που δεν αθλούνται.

Διεθνείς Κατευθυντήριες Οδηγίες

Η Υγειονομική Αρχή του Ηνωμένου Βασιλείου από το 2004 συστήνει 30 λεπτά μέτριας έντασης δραστηριότητα (περίπου 6,5 χλμ. την ώρα) τουλάχιστον 5 φορές εβδομαδιαίως, ή 20 λεπτά έντονης έντασης δραστηριότητα (9,5-13 χλμ. την ώρα) τουλάχιστον 3 φορές εβδομαδιαίως.
Το 2008 στις ΗΠΑ εκδόθηκαν οι κατευθυντήριες οδηγίες σχετικά με τη φυσική δραστηριότητα των ενηλίκων, όπου υπήρχε η σύσταση για 150-300 λεπτά μέτριας έντασης ή 75-150 λεπτά έντονης έντασης αερόβια δραστηριότητα την εβδομάδα.
Τι συμβαίνει όμως με την άσκηση αντοχής η οποία μπορεί να υπερβαίνει τα προαναφερθέντα όρια σε πολλαπλάσιο βαθμό; Σε τι καρδιολογικό στρες υποβάλλονται οι ερασιτέχνες δρομείς όταν αποφασίζουν να λάβουν μέρος σε αγώνες μεγάλων αποστάσεων όπως ο μαραθώνιος, οι αγώνες βουνού, ή οι υπερ-αποστάσεις, χωρίς μάλιστα να μεσολαβούν ικανά χρονικά διαστήματα αποκατάστασης; Γνωρίζουμε τις οδυνηρές συνέπειες σε μία παθολογική καρδιά, αλλά μήπως η επαναλαμβανόμενη συμμετοχή σε αγώνες μεγάλων αποστάσεων μπορεί σταδιακά να βλάψει μια υγιή καρδιά;
Σε μία μεγάλη ανάλυση έξι προηγούμενων μελετών, η οποία δημοσιεύθηκε το 2015, και περιέλαβε περίπου 660000 αθλητές από Ευρώπη και Αμερική βρέθηκε ότι η αύξηση της προαναφερθείσης δραστηριότητας κατά 3 έως 5 φορές είχε ακόμα μεγαλύτερο όφελος. Αξίζει να αναφερθεί ότι η αύξηση της δραστηριότητας έως και 10 φορές μπορεί μεν να μην παρουσίαζε όφελος αλλά δεν ήταν βλαπτική.

Επίδραση της Αυξημένης Έντασης Άσκησης Αντοχής στην Καρδιά

Αρκετές μελέτες ασχολήθηκαν με την επίδραση της άσκησης αντοχής, και ειδικότερα των αγώνων αντοχής, στην καρδιά. Σε πολλές από αυτές οι αθλητές υποβλήθηκαν σε αιματολογικές και απεικονιστικές εξετάσεις πριν και μετά από αγώνες αντοχής (μαραθώνιους, ημιμαραθώνιους, υπερ-αποστάσεις, ποδηλατικούς γύρους ή αγώνες τριάθλου). Τα αποτελέσματα των εξετάσεων αυτών ήταν σαφώς επηρεασμένα έπειτα από τους αγώνες, αλλά επανέρχονταν σε φυσιολογικά επίπεδα σε μερικές εβδομάδες.
Ένας από τους δείκτες είναι η τροπονίνη, η οποία αποτελεί ευαίσθητο βιοδείκτη καρδιακής βλάβης. Η αύξηση της τροπονίνης μετά τον μαραθώνιο όμως δεν φαίνεται να συνοδεύεται από βλάβη του καρδιακού μυός όπως έδειξαν πρόσφατες μελέτες που έγιναν με απεικονιστικές εξετάσεις. Το ερώτημα όμως που προκύπτει είναι αν αυτή η επαναλαμβανόμενη αύξηση της τροπονίνης, σε συνδυασμό με τις υπόλοιπες δομικές και λειτουργικές μεταβολές της καρδιάς, μπορεί σε κάποια άτομα με προδιάθεση, να προκαλέσει σταδιακή βλάβη στον καρδιακό μυ, η οποία να αποτελέσει μελλοντικό αίτιο αρρυθμιών και αιφνιδίου καρδιακού θανάτου. Μέχρι τώρα δεν υπάρχουν στοιχεία που να απαντούν στο ερώτημα αυτό.
Από τις απεικονιστικές εξετάσεις που έχουν γίνει στους αθλητές μεγάλων αποστάσεων ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα αποτελέσματα της μαγνητικής καθώς και της αξονικής τομογραφίας καρδιάς. Στην πρώτη, σε ορισμένους αθλητές έχουν καταγραφεί μικρές τοιχωματικές ουλές στην καρδιά, ενώ στη δεύτερη έχει παρατηρηθεί επασβέστωση στα στεφανιαία αγγεία. Αξίζει να σημειωθεί όμως εδώ ότι πολλές φορές τα ευρήματα αντιστοιχούσαν σε αθλητές που ήταν στο παρελθόν καπνιστές ή είχαν και άλλους παράγοντες κινδύνου για στεφανιαία νόσο.
Έχει δειχθεί επίσης ότι οι δρομείς αντοχής, και περισσότερο οι υψηλού επιπέδου αθλητές, παρουσιάζουν, παράλληλα με τις μορφολογικές προσαρμογές της καρδιάς, αλλαγές στο ηλεκτροκαρδιογράφημά τους, καθώς και ορισμένες αρρυθμίες, ιδίως έκτατες συστολές, οι οποίες συνήθως δεν εμπνέουν ανησυχία και θεωρούνται αθώες. Φαίνεται όμως ότι οι καρδιακές μεταβολές που υφίστανται οι αθλητές με την υπέρμετρη άσκηση αντοχής (διάταση και υπερτροφία των καρδιακών κοιλοτήτων, ουλές στο τοίχωμα της καρδιάς) ίσως να λειτουργούν ως αρρυθμιογόνο υπόστρωμα. Η κολπική μαρμαρυγή αποτελεί μία δυνητικά επικίνδυνη αρρυθμία, αφού η ύπαρξή της συνοδεύεται από διπλάσια θνητότητα. Η εμφάνιση κολπικής μαρμαρυγής σε δρομείς ηλικίας 45 ετών προσεγγίζει το 13% ενώ σε άτομα ιδίας ηλικίας, που δεν είναι δρομείς, μόλις το 0,5%.
Εκτός όμως από την κολπική μαρμαρυγή στους αθλητές εμφανίζονται και άλλες αρρυθμίες, χωρίς να υπάρχει υποκείμενη καρδιοπάθεια. Πολλές από τις οποίες φαίνεται να υποστρέφονται όταν οι αθλητές διακόπτουν για κάποιο χρονικό διάστημα την προπόνησή τους, ενώ ορισμένες παραμένουν, ένδειξη ότι πιθανά η άσκηση μπορεί να προκαλέσει σε κάποιο μικρό ποσοστό αθλητών μόνιμες βλάβες.
Είναι προφανές ότι η πολύ έντονη προσπάθεια που καταβάλλεται στους δρόμους αντοχής, όσο πνευματικά αναζωογονητική και να είναι, δεν φαίνεται να έχει ιδιαίτερο όφελος στην υγεία και την μακροβιότητα. Έχει δειχθεί η προσωρινή αύξηση των καρδιακών βιοδεικτών σε συνδυασμό με την πρόσκαιρη καρδιακή δυσλειτουργία, η οποία γίνεται περισσότερο έκδηλη στους λιγότερο προπονημένους και προετοιμασμένους αθλητές. Αυτό που δεν είναι γνωστό ακόμη είναι το κατά πόσον οι πρόσκαιρες αυτές μεταβολές μπορεί μελλοντικά να προκαλέσουν κάποιου βαθμού καρδιακή βλάβη, και αν ναι, σε ποιά ομάδα αθλητών μπορεί αυτό να συμβεί. Έως τώρα, δεν υπάρχουν επιβεβαιωμένες μέθοδοι ελέγχου ώστε να ανιχνευθούν πιθανές παθολογικές καρδιαγγειακές αλλαγές από την υπέρμετρη άσκηση αντοχής. Η υποβολή όλων των δρομέων αποστάσεων σε σειρά ακριβών εξετάσεων μετά από τους αγώνες δεν είναι σίγουρο ότι θα καταφέρει να υποδείξει τα άτομα που μπορεί μελλοντικά να υποστούν καρδιακό επεισόδιο, το οποίο να συνδέεται με τους αγώνες αντοχής.
Σίγουρο πάντως είναι ότι οι αθλητές αντοχής ακολουθούν ένα πιο υγιεινό τρόπο ζωής, χωρίς κάπνισμα, χωρίς αλκοόλ, με σωστή διατροφή, συγκριτικά με άτομα που δεν αθλούνται, και κινδυνεύουν βέβαια πολύ λιγότερο να εμφανίσουν καρδιοπάθεια ή αιφνίδιο καρδιακό θάνατο.

Προαθλητικός καρδιολογικός έλεγχος

Στα πλαίσια του προαθλητικού ελέγχου ή της αντιμετώπισης ενοχλημάτων των αθλητών είναι απαραίτητη η λήψη σαφούς ιστορικού, ατομικού και οικογενειακού, καθώς και η διενέργεια των απαραίτητων για κάθε περίπτωση εξετάσεων. Πρέπει να σημειωθεί ότι τα συμπτώματα από το καρδιαγγειακό σύστημα των αθλητών μπορεί να είναι έκδηλα και ενίοτε έντονα, όπως η λιποθυμία ή ο οπισθοστερνικός πόνος. Πολλές φορές, όμως, η φύση των συπτωμάτων είναι ασαφής, χώρις να μπορούν να διαχωριστούν από απλές ενοχλήσεις της καθημερινής ζωής. Τα συμπτώματα αυτά χρειάζονται προσεκτική αξιολόγηση, ώστε να διαπιστωθεί αν υπάρχει υποκείμενη νόσος, ή αν οφείλονται στην υπέρμετρη για το συγκεκριμένο αθλητή καταπόνηση από την άσκηση. Παράλληλα το προπονητικό πρόγραμμα, καθώς και η συμμετοχή των αθλητών σε αγώνες, πρέπει να εκπονείται εξατομικευμένα, με βάση την καρδιοαναπνευστική ικανότητα και τον καρδιαγγειακό κίνδυνο του κάθε αθλητή.
Οι εξειδικευμένοι καρδιολόγοι πρέπει να συμμετέχουν στην διαδικασία αυτή, εκτιμώντας όχι μόνο το τωρινό καρδιαγγειακό προφίλ του αθλητή, αλλά και την επίδραση παραγόντων κινδύνου κατά το παρελθόν, όπως το κάπνισμα ή η παχυσαρκία. Επίσης πρέπει να γνωρίζουν πότε πρέπει να συμβουλεύουν τον αθλητή να απέχει από την αθλητική δραστηριότητα για κάποιο χρονικό διάστημα, ώστε να αξιολογηθούν οι ενοχλήσεις του ή ορισμένα ευρήματα από τις εξετάσεις στις οποίες υποβλήθηκε. Παράλληλα πρέπει να είναι γνώστες των κατευθυντήριων οδηγιών που δημοσιεύονται κατά καιρούς από την Αμερική ή την Ευρώπη και αφορούν την άθληση σε άτομα με καρδιολογικές παθήσεις.
Ο αθλητής πρέπει να καθοδηγείται, πάντα σε συνεργασία με τον εργοφυσιολόγο και τον προπονητή, χωρίς όμως να αποθαρρύνεται και να απογοητεύεται ή και ενίοτε να εκφοβίζεται. Ας μην ξεχνούμε ότι για μεγάλο αριθμό ανθρώπων η άθληση αποτελεί μία μορφή απόδρασης από τα προβλήματα της καθημερινότητας, και πάνω απ’ όλα είναι πηγή ζωής και χαράς.

Η σωστή διατροφή είναι πολύ σημαντική για την υγεία της καρδιάς σας. Ο ρόλος της στην πρόληψη της αθηρωμάτωσης των στεφανιαίων αρτηριών έχει αποδειχθεί έπειτα από μεγάλες μελέτες τις τελευταίες δεκαετίες. Η μεσογειακή διατροφή αποτελεί το πρότυπο της δίαιτας για την πρόληψη των καρδιαγγειακών νοσημάτων.

Σημαντικότατο στοιχείο της σωστής διατροφής αποτελεί

  • ο περιορισμός της κατανάλωσης των λιπαρών, και ιδιαίτερα των κορεσμένων (βούτυρο, κόκκινο κρέας και ορατό λίπος του κρέατος, πέτσα πουλερικών, τυρί, πλήρη γαλακτοκομικά προϊόντα, αλλαντικά)
  • η προτίμηση του ελαιόλαδου (μονοακόρεστο έλαιο) ως κύρια πηγή λιπαρών στη διατροφή
  • η αποφυγή της χρήσης σπορέλαιων (πολυακόρεστα έλαια)

Η λήψη τροφών πλούσιων σε χοληστερίνη, όπως τα αυγά, πρέπει να γίνεται με μέτρο (χωρίς όμως αυτό να σημαίνει αυστηρή αποφυγή). Το κόκκινο κρέας θα πρέπει να περιορίζεται περίπου 1 φορά την εβδομάδα, ενώ θα πρέπει να αποφεύγετε τα τηγανητά τρόφιμα και τα τυποποιημένα (π.χ. κρουασάν, πατατάκια). Παράλληλα, χρειάζεται περιορισμός στο αλάτι και στα αλμυρά τρόφιμα (σάλτσες, παστά, καπνιστά, τουρσί). Απαραίτητη κρίνεται η κατανάλωση ψαριού δύο φορές την εβδομάδα και χρήση ελαιολάδου και λιναρόσπορου ως κύριο προστιθέμενο λίπος, καθώς επίσης και η κατανάλωση γαλακτοκομικών προϊόντων (γάλα, γιαούρτι) με χαμηλά λιπαρά.

Τα λιπαρά αποτελούν βασικό μέρος της διατροφής. Παρέχουν ενέργεια και γεύση και περιέχουν τα απαραίτητα λιπαρά οξέα και τις λιποδιαλυτές βιταμίνες. Παρότι συνιστάται γενικά ο περιορισμός  της κατανάλωσης λιπαρών, σήμερα όλο και περισσότερο αναγνωρίζεται ότι οι τύποι των λιπαρών είναι αυτοί που παίζουν καθοριστικό ρόλο στον κίνδυνο καρδιαγγειακής νόσου. Κάθε τύπος λιπαρών έχει διαφορετική επίδραση στην ισορροπία των λιπιδίων του αίματος. Ο συνιστώμενος στόχος για τη συνολική κατανάλωση λιπαρών στις περισσότερες ευρωπαϊκες χώρες είναι μεταξύ 30 και 35% της συνολικής κατανάλωσης ενέγειας.

Τα καλά λιπαρά είναι:

  • τα ωμέγα 6 (σε φυτικά έλαια, προϊόντα επάλειψης, ξηρούς καρπούς),
  • τα ωμέγα 3 (σε διάφορα έλαια όπως το σογιέλαιο, στα καρύδια, στα σκούρα πράσινα λαχανικά),
  • τα ωμέγα 3 από ζωικές πηγές (σε λιπαρά ψάρια, δηλαδή ρέγκες, σκουμπριά, σολομό, πέστροφα, σαρδέλες, φρέσκο τόνο)
  • τα μονοακόρεστα λιπαρά (σε ελαιόλαδο, προϊόντα επάλειψης, ορισμένους ξηρούς καρπούς).

Τα κακά λιπαρά είναι:

  • τα κορεσμένα ζωικά προϊόντα (ζωικό βούτυρο, κρέας με μεγάλη περιεκτικότητα σε λιπαρά, γαλακτοκομικά προϊόντα με πλήρη λιπαρά, προϊόντα ζύμης, πίτες και σνακ)
  • τα υδρογονωμένα έλαια (τρανς λιπαρά) που αποτελούν προϊόν της βιομηχανίας τροφίμων και χρησιμοποιούνται για την παρασκευή έτοιμων εδεσμάτων (μπισκότα, κράκερ, γλυκίσματα)
  • τα τρανς λιπαρά πρέπει να αποφεύγονται καθώς αυξάνουν την “κακή” χοληστερίνη (LDL) και ελαττώνουν την “καλή” (HDL).

Απλές διατροφικές συμβουλές για υγιή καρδιά

Ψάρια: Συστήνεται ψάρι 2 φορές την εβδομάδα, ειδικά γαύρος, σαρδέλα, μαρίδα, κολιός, σολωμός, ρέγκα, σκουμπρί, φρέσκος τόνος, πέστροφα, που περιέχουν πολλά ωμέγα-3 λιπαρά οξέα, ενώ ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται στα κονσερβοποιημένα ψάρια τα οποία μετά την επεξεργασία περιέχουν χαμηλές συγκεντρώσεις ω-3 λιπαρών οξέων, ενώ έχουν και μεγάλη περιεκτικότητα σε αλάτι.

Ελαιόλαδο: Το λάδι της ελιάς είναι πλούσιο σε μονοακόρεστα λιπαρά οξέα και βιταμίνη Ε. Παράλληλα με την μείωση της χοληστερόλης διευκολύνει την απορρόφηση των θρεπτικών συστατικών που περιέχουν τα λαχανικά της τροφής. Επίσης, το ελαιόλαδο διαθέτει και πληθώρα αντιοξειδωτικών ουσιών, οι οποίες είναι ιδιαίτερα χρήσιμες για την προστασία των αγγείων και της καρδιάς σας.

Φρούτα και λαχανικά: Ιδαίτερα σημαντική είναι η λήψη 2-3 φρούτων εποχής την ημέρα και 1-2 σαλάτες λαχανικών. Τα φρούτα και τα λαχανικά περιέχουν αντιοξειδωτικές βιταμίνες ωφέλιμες για την καρδιά σας. Η προσθήκη λεμονιού που είναι πλούσιο σε βιταμίνη C, βοηθά τον οργανισμό σας να αφομοιώσει καλύτερα το σίδηρο και το φολικό οξύ των λαχανικών.

Δημητριακά ολικής άλεσης: Αποτελούν την βάση της διατροφικής πυραμίδας. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην καθημερινή διατροφή με δημητριακά ολικής άλεσης (ψωμί, ρύζι, ζυμαρικά, δημητριακά πρωινού).

Τα εσπεριδοειδή, όπως το πορτοκάλι και οι 100% φυσικοί χυμοί τους είναι τρόφιμα πλούσια σε βιταμίνη C, κάλιο και φυτικές ίνες, συστατικά που αποδεδειγμένα συμβάλλουν στην καλύτερη λειτουργία της καρδιάς σας.

Κρέας: Περιορίστε το κόκκινο κρέας και να προτιμάτε το κοτόπουλο χωρίς πέτσα και τη γαλοπούλα αφού έχουν τη χαμηλότερη περιεκτικότητα σε κορεσμένα λιπαρά.

Τυρί: Αποτελεί μια θρεπτική τροφή αλλά περιέχει αρκετά κορεσμένα λιπαρά, οπότε καλό είναι να αποφεύγετε τα “παχιά” τυριά στο πλαίσιο της καθημερινής διατροφής και να προτιμάτε το αποβουτυρωμένα τυριά με χαμηλά λιπαρά. Στην κατηγορία αυτή βρίσκονται ανάλογα με την περιεκτικότητά τους σε λιπαρά το μανούρι, το κεφαλοτύρι, η φέτα, το κασέρι και το ανθότυρο.

Σχετικά με το γάλα να προτιμάτε το αποβουτυρωμένο ή ημιαποβουτυρωμένο γάλα (και γιαούρτι) καθώς δίνει πολύ λιγότερες θερμίδες και περιέχει σημαντικά λιγότερα κορεσμένα λιπαρά και χοληστερόλη.

Για τα αυγά συνιστάται να μην τρώτε περισσότερα από 3 αυγά την εβδομάδα. Άλλωστε αυγά χρησιμοποιούνται καθημερινά στο μαγείρεμα και στη ζαχαροπλαστική.

Κρασί: Είναι γεγονός ότι το κρασί όταν καταναλώνεται με μέτρο (ένα με δυο ποτήρια κρασί την ημέρα) δρα ευεργετικά στο καρδιαγγειακό σύστημα. Η κατανάλωση αλκοόλ συνδέεται με μειωμένο κίνδυνο εμφάνιση στεφανιαίας νόσου, ακόμη και όταν η διατροφή έχει πολλές ελλείψεις σε θρεπτικά συστατικά ή έχει αυξημένη πρόσληψη λιπαρών. Το γαλλικό παράδοξο αναφέρεται σε παρατηρήσεις Γάλλων επιστημόνων, που διαπίστωσαν ότι άτομα που καταναλώναν φαγητά με υψηλή περιεκτικότητα σε κεκορεσμένα λίπη είχαν μικρότερη καρδιαγγειακή νοσηρότητα και θνητότητα όταν καθημερινά έπιναν με το φαγητό ένα ποτήρι κόκκινο κρασί. Το γεγονός αυτό αποδόθηκε στην καρδιοπροστατευτική δράση που ασκούν οι αντιοξειδωτικές ουσίες του κρασιού. Η κατάχρηση αλκοόλ όμως αυξάνει τον κίνδυνο εμφάνισης αρρυθμιών και μυοκαρδιοπάθειας.

Γλυκά: Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται στην κατανάλωση των γλυκών αφού για την παρασκευή τους χρησιμοποιούνται συνήθως κορεσμένα λιπαρά. Προτιμότερα είναι τα γλυκά του κουραλιού (δεν περιέχουν λίπος), ο χαλβάς από σιμιγδάλι (μοναδικό λίπος είναι το ελαιόλαδο) και η μαύρη σοκολάτα. Ένας επιπλέον λόγος αποφυγής των τροφών πλούσιων σε ζάχαρη είναι ότι λόγω υψηλού θερμιδικού φορτίου συντελούν στην παχυσαρκία και κατά επέκταση στην εμφάνιση σακχαρώδη διαβήτη.

Τέλος, έμφαση πρέπει να δοθεί στον τρόπο παρασκευής των γευμάτων. Πρέπει να αποφεύγεται το τηγάνισμα και να προτιμάται το ψήσιμο ή  βράσιμο των τροφών. Με αυτόν τον τρόπο περιορίζονται οι οξειδωμένες ουσίες που παράγονται με την υψηλη θερμοκρασία,  και αποφεύγεται η καταστροφή των  ωφέλιμων αντιοξειδωτικών βιταμινών.

Η διατροφή πρέπει να σας εξασφαλίζει μια επαρκή πρόσληψη όλων των παραπάνω τροφών σε ποσότητες που θα ευνοούν τη διατήρηση ενός σωστού βάρους σε συνδυασμό πάντα με συστηματική φυσική δραστηριότητα, δηλαδή άσκηση. Είναι γεγονός  ότι η αυξημένη χοληστερόλη, η παχυσαρκία και ο σακχαρώδης διαβήτης σχετίζονται ισχυρά με τις διατροφικές συνήθειες. Η διατροφή μας παίζει πολύ σημαντικό ρόλο στην εμφάνιση, στη βαρύτητα καθώς και στην εξέλιξη των καρδιαγγειακών παθήσεων.